Contrast - Oct. 01, 2004

Strijd om herstel joods theater

DE NEW YORKSE THEATERREGISSEUR WARREN ROSENZWEIG RUST NIET VOORDAT HET VOORMALIGE THEATRE IN HET NESTROY HOF HERSTELD IS ALS CEN

[English translation is forthcoming.]

WENEN – Jarenlang deden mensen hun boodschappen in het Nestroy Hof, zonder te weten dat de supermarkt zich in een oud theatre bevond. Het gietijzeren balkon, de loges, het glazen plafond en de rijk versierde muren bleven verborgen achter russenmuren en een verlaagd plafond. Vier jaar geleden ging de winkel dicht en ontdekte een architect door toeval de verborgen ruimte. ´Paradoxaal genoeg is het aan de afscherming te danken dat het theater in een redelijke staat bewaard is gebleven´, vertelt Rosenzweig. Hij was er meteen van overtuigd: dit theater moet weer tot leven komen.

Het Nestroy Hof staat in de wijk Leopoldstadt, in de volksmond Matseseiland genoemd omdat hier van oudsher veel joden wonen. Het is een achterstandswijk waar zowel kosjere winkels en orthodoxe joden met pijpenkrullen als ook nachtclubs en bordelen het straatbeeld bepalen.

In een gedeelte van het Nestroy Hof is nu een nachtclub gevestigd. Het multifunkctionele Jugendstilgebouw is in 1898 ontworpen door de bekende joodse architect Oskar Marmorek, zionist en goede vriend van Theodor Herzl. Tot de Tweede Wereldoorlog bood het onderdak aan dertig huishoudens, een theatre, café, bar en bioscoop. Destijds telde de joodse gemeenschap ruim 200 duizend leden en vormde het nestroy Hof een centrum van bruisende joodse cultuur. Hier speelden wereldberoemde ensembles uit Vilnius, Boekarest en Jeruzalem actuele en kritische stukken over antisemitisme en zionisme bijvoorbeeld.

Met de Anschluss von Oostenrijk aan het Duitse Rijk in 1938 kwam het tot een abrupt einde. Sommige acteurs, regisseurs en uitbater konden bijtijds vluchten, anderen kwamen in concerntratiekampen om. Het naziregime onteigende de joodse bezitter in 1940 om het aan een niet-joodse eigenaar te verkopen. Opmerkelijk is dat de erfgenamen van doze ´arische` kopers het pand nog steeds bezitten. Als theater is het sindsdien nooit meer gebruikt.

Pandbeheerder Stefan Sztatecny verwacht dat er binnenkort een nieuwe huurder intrekt, maar meer will hij niets prijsgeven. Rosenzweig vreest dat de eigenaren voor de hoogste bieder hebben gekozen, in de horecabranche bijvoorbeeld, en kennelijk niet zitten te wachten op een armlastig joods theatergezelschap als huurder. De stad Wenen is Rosenzweig (nog) niet te hulp geschoten. ´De keuze is aan de eigenaar en daarbij beschikt de gemeente niet over de nodige middelen om het pand te kopen of te huren. We hebben al genoeg zorgen met het beheer van bestaande theaters`, aldus de gemeentevoorlichtster. Rosenzweig vermoedt dat zijn subsidieaanvraag om het Nestroy Hof te restaureren weinig kans maakt, de ruim honderd steunbetuigingen van beroemde Oostenrijkse en internationale kunstenaars, intellectuelen en politici, ten spijt. Ook de huidige joodse gemeenschap van zesduizend leden kan de regisseur in zijn streven niet financieel ondersteunen.

Rosenzweig heeft het Jewish Theatre of Austria (JTA) in 1999 opgericht om joodse cultuur voor niet-joden te damystificeren en de dialog te bevorderen. Met levendig en eigentijds theater hoopt hij dat de joodse cultuur weer onderdeel wordt van de Oostenrijkse. Het JTA speelt en repeteert op wisselende podia met geld van particuliere sponsors en giften. Momenteel speelt het gezelschap Pessach Ramadan, waarin een gevluchte joodse en een Iraanse vrouw terugdenken aan hun land van herkomst, de verloren tradities en het gemis aan geborgenheid. Het stuk trekt volle zalen.

Monique Broeshart

© 2004 Contrast